جامعه ایران ** چو ایران نباشد* تن من مباد
ای که از کوچه ی معشوقه ی ما می گذری برحذر باش که سر می شکند دیوارش
نویسنده: امیر رضامحمودی - پنجشنبه ٦ مهر ۱۳۸٥

ایران در عصر صفویان


آغاز قرن دهم هجری (قرن شانزدهم میلادی ) ازنظر مورخان دارای اهمیت خاصی است . زیرا کشور ایران پس از حمله ی مغول دگرگونیهای زیادی را تحمل کرده بود وترس ونا امنی و وحشت بر جامعه ی آنروز ایران حاکم شده بود. .


شهر اردبیل در قرن هشتم و نهم هجری پایگاه صوفیان بود که در خانقاه شیخ صفی الدین جمع می شدند،  شیخ صفی شهرت و نفوذش را در این شهر به دست آورد . و فرمانروایان مغول نیز در این شرایط  به کرامات صوفیان اعتقاد خاصی داشتند. واز دلایل آن هم بهره برداری سیاسی از نفوذ خانقاه اردبیل بود.


صوفیان در ابتدا به سیاست و ریاست و مال ومنال دنیا بی اعتنا بودند . وفقط به عبادت مشغول بودند . اما شیخ صفی از نفوذ و محبوبیت خودش برای رفع درگیریهای قبایل ترک که به او و خاندانش ارادت خاصی داشتند کوشش زیادی میکرد . و همین امر باعث شد که به امور سیاسی اجتماعی گرایش زیادی پیداکند.


گرایش شیخ صفی به سیاست نیز به جانشینانش سرایت کرد و روز به روز نیز بیشتر میشد.


شیخ صدر الدین از نوادگان شیخ صفی باکوشش زیادی که انجام داد توانست شبکه ی ارتباطی وسیعی میان هوادارانش بوجود آورد. و بسیاری از مردم منا طق غربی آسیای صغیر و سوریه نیز به جمع هواداران صفویان پیوستند.


با رهبری شیخ جنید . طریقت صفوی وارد مرحله ی تازه ای شد بدین صورت که شیخ جنید از همان ابتد ای کارهوادارانش را به جنگ بر علیه غیره مسلمانان وامیداشت . البته خودش در یکی از همین جنگها در شروان کشته شد.


شیخ حیدر فرزند شیخ جنید به روند کسب قدرت سیاسی شتاب بخشید وبا آق قویونلوها متحد شد. و دختر اوزون حسن را به زنی گرفت .


و به نبرد با شروانشاهان هوادارن خود را ترغیب کرد که خودش نیز در این راه کشته شد.


بامرگ او دیگر رویه ی خاندان صفوی کاملا دگرگون شد . و صفویان کم کم شمشیر به دست گرفتند.البته شیخ حیدر برای متمایز کردن هوادارانش دستور داد تا کلاه سرخ رنگی با دوازده تٍرک بر سر گذارند.که در تاریخ به قزلباش ها نیز معروفند.


قزل باشها (همان طرفداران صفویان) باهم متحد شدند و زمینه را برای تشکیل دولت صفوی آماده کردند و اسماعیل فرزند حیدر را به پادشاهی ایران رساندند.اسماعیل برای مدتی پس از مرگ پدرش به همراه اعضای خانواده در قلعه ای در فارس زندانی شدند اما یکی از رهبران آق قو یونلوبرای رسیدن به اهداف خود آنان رااز زندان رهانید .


اما چون از نفوذ خاندان شیخ حیدر میترسید در صدد برآمد تا آنان را دستگیر کند . اما آنان به اردبیل گریختند.اسماعیل به خانقاه شیخ صفی پناهنده شد اما چون دشمنان اورا تعقیب میکردند به کمک مریدانش به لاهیجان گیلان رفت.


او ارتباتش را بامریدانش قطع نکرد چون آنان درانتظار روزی بودند که به طور رسمی پیشوایی طریقت صفوی را به دست گیرد. او سرانجام با کمک چند تن ازهوادارانش که بالاترین مقامها در اردبیل رسیده بودند به اردبیل بازگشت هواداران صفویان از جمله قبایلی بودند که هسته ی اصلی نیروی قزلباش را تشکیل میدادند.


تکلو، روملو، شاملو، آستاجلو، ذوالقدر، افشارو قاجارنام داشتند.


ناتوانی حکومت آق قویونلوها نتوانست از فعالیت صفویان جلوگیری کند.در نتیجه اسماعیل بر آذربایجان تسلط یافت وبه تبریز رفت. باورود اسماعیل به تبریز به سال 907 از حوادث مهم تارخ ایران به شمار می رود . زیرا در همین شهر بود که خود را شاه ایران نامید . و رسما تاجگذاری کرد.


در جلسه ی قبل متوجه شدیم که به چه صورت صفویا ن با استفاده از  مو قعیت  دینی خود به سمت و سوی سیاست رفتند.و به پادشاهی  رسیدند .نخستین اقدام شاه اسماعیل پس از رسیدن به قدرت این بود که مذهب شیعه را در ایران رسمی اعلام کرد. و با این کار توانست نیروی جدید شیعیان را به خدمت دولت خود درآورد.و بوسیله ی آن یک دولت متمرکز در ایران انروز ایجاد کند.در این دوران صفویان دچار مشکلاتی بودند از جمله درگیری با ازبکان در شرق و عثمانی ها در غرب دورقیب قدرتمندبودند که دولت شاه اسماعیل باید انها را به عقب میراند. آنان توانستند ازبکان را در شرق شکست دهند. در جنگ با عثمانیها توفیق انچنانی حاصل نکردند.


زمینه ی درگیری میان سلطان سلیم فرمانروای عثمانی و شاه عباس از آنجا بوجود آمد که گروه زیادی از مریدان شاه اسماعیل ساکن عثمانی بودند .و سلطان سلیم در اندیشه ی فرمانروایی بر جهان اسلام بود.و دولت صفوی را مانعی جدی بر سر راه خود میدانست.


 در گیری سلطان سلیم میتواست هم از فعا لیت مریدان شاه اسماعیل جلوگیری کند. ودیگری اینکه شاه اسماعیل نتواند از مریدانش پشتیبانی کند.که نتیجه ان جنگ چالدران بود که باوجود رشادت ،قزلباشان شکست خوردند و آن هم نداشتن سلاح مدرن جدید بود.


بدین صورت که سپاه عثمانی از شمشیر و سرنیزه وتیر وکمان استفاده میکردند اما درمقابل عثمانیها مجهز به توپ وتفنگ بودند.
شاه تهماسب جانشین شاه اسماعیل


باروی کار آمدن تهماسب اوضاع داخلی ایران اشفته شد .و یکی از دلایل آن هم موقعیت قزلباشان بود که با قدرت آنان حکومت به صفویان رسیده بود . و خردسالی شاه تهماسب نیز باعث شد که آنان زمام امور را در داخل بدست بگیرند و به آشفتگی اوضاع داخلی ایران شدت می بخشیدند. و همین امر نیز زمینه ساز تهاجم دولت های همسایه به ایران شد. ازبکان در خراسان و عثمانی ها هم در غرب به مرزهای ایران هجوم آوردند.تهماسب به سن بلوغ رسید . نبرد شاه اسماعیل با عثمانی سالها طول کشید . در نتیجه دوطرف پیمان صلحی را امضاءکردند که در تاریخ (962 ) ه. ق. به صلح آماسیه معروف است.در این دوران که به دوران صلح از آن یاد میشود.آرامش و به کشور باز گشت .پایتخت ازتبریز به قزوین انتقال یافت فرمانروایان سرکش قزلباش  و شورشهای که در نقاط مختلف کشور روی داده بودهمه را سرکوب نمود.


سوالی که در اینجا مطرح میشود اینست که شاه تهماسب در جنگ باعثمانیها از چه سلاحی استفاده کرد که منجر به طولانی شدن جنگ شد؟


آیا او هم مجهز به توپ و تفنگ شد؟ یانه؟ روش دیگری بکار برد ؟


جواب بدین شکل است که شاه اسماعیل از روش تخریب منابع آب و آذوقه استفاده کرد و توانست جنگ را طولانی کند.


با طولانی شدن فرمانروایی  شاه تهماسب پایه های حکومت صفویان را تثبیت شد.


شاه عبا س و اقتدار دولت صفوی


پس از شاه تهماسب باو جود بنیاددهای استوار دولت صفوی ، هرج و مرج سراسر کشور را گرفت و دو باره فرماندهان قزلباش سر به شورش گذاشتند، و عثمانیها بخشهای بزرگی از غرب ایران را در چنگال خود گرفتند .


و ازبکان نیزبه خراسان هجوم آوردند و در خلیج فارس و دریای عمان پرتغالی ها جزایری از ایران را به تصرف خود دراورده بودند . اشفتگی و نابسامانی در فاصله ی این دوران سبب بیم و هراس مردم ابادیها و شهرها شده بود .


 شاه عباس اول وقتی به قدرت رسید با اقداماتی که انجام داد و ضع دگرگون شد . وی ایران ان روز را به صورت کشوری یکپارچه و متحد در اورد و امیران  سرکش  قزلباش را سرکوب کرد و مخالفان را تاحد امکان از میان برداشت . وبرای بهبود اوضاع کشور از افراد گمنام و شایسته بدون توجه به پایگاه قبیله ای  یا خانوادگی استفاده کرد .


در پی این اقدامات شاه عباس امنیت دوباره در کشور  برقرار و قعالیتهای کشاورزی ،  صنعتی و بازرگانی رونق گرفت.او به جای نیروی قزلباش از غلامان گرجی نیروی نظامی تشکیل داد که همواره به او وفادار بودند. و از اهمیت قزلباشان که زمانی مهمترین نیروی نظامی صفویان بودند کاسته شد.


پس از این شاه عباس  اول ارتش دائمی تشکیل داد . و برای پرداخت حقوق به آنان زمینهای دولتی را به املاک مخصوص پادشاه تبدیل کرد(املاک خاصه).و درامد این زمینها صرف پرداخت دستمزد و نگهداری سپاهیان شد.                            


 حکومت صفویان  مصادف با تحولات رنسانس و شکوفایی اقتصاد و صنعت در اروپا شده بود.


شاه عباس با اطلاع از این موضوع در صدد برامد تا دانش و تجربه ی اروپائیان را در زمینه تولید سلاح های اتشین بدست آورد . بنابر این از برادارن انگلیسی  به نامهای آنتونی و رابرت شرلی در این زمینه کمک خواست و توپهای جنگی ساخت . دولت صفوی به منظور نگهداری از مرزها سیاست جابجایی عشایر و قبایل را در پیش گرفت و تعداد قزلباشان را در ولایات کاهش داد .


دشواریهای عمده ای که شاه عباس اول در آغاز فرمانروایی با آن روبرو بود حضور بیگانگان در ایران بود. ازطرف غرب عثمانیها، شرق ازبکان،جنوب نیز پرتغالیها .


شاه عباس در یافته بود که در یک زمان نمیتواه در چند جبهه جنگ کرد . او قسمتهایی از غرب ایران را به عثمانیها واگذار کرد. سپس  ازبکان را از خراسان بیرون ، و امنیت را  در شرق برقرار کرد.

 

رضامحمودی
امیر رضا محمودی . خداوندا دوستانی دارم که در اعماق قلبم جاى دارند؛ آنان شایسته محبتند و یادشان مایه ى آرامش جان، در این لحظه هاى پایانى سال عزت و غرور شان التیام و اعتلا و سلامت و شاد بدارشان.
نویسندگان وبلاگ:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :